Decentralizacja: Poza szumem blockchaina

Od technologicznej obietnicy do horyzontu zarządzania

W ostatnich latach słowo blockchain było używane jako obietnica, slogan i – zbyt często – skrót myślowy.

Każdy, kto przeżył falę entuzjazmu między końcem 2017 a 2018 rokiem, dobrze to pamięta: gwałtownie rosnąca cena Bitcoina, przepełnione spotkania, nieustanne czaty na Telegramie, konferencje wyrastające wszędzie jak grzyby po deszczu. Dominująca idea była prosta: blockchain zmieni wszystko i to szybko.

W 2018 roku ta euforia przerodziła się w eksplozję projektów finansowanych przez ICO (Initial Coin Offering). Niektóre były oszustwami, inne opierały się na interesujących intuicjach, które nie przystają do rzeczywistości, a jeszcze inne zagubiły się w rozwiązaniach technicznych, które wyglądały genialnie jedynie na papierze. Ten schemat nie był nowy. Coś podobnego wydarzyło się już podczas bańki dot-com na początku lat 2000.: ostatecznie przetrwało tylko kilka firm – te z trwałymi modelami. Wiele osób straciło znaczny kapitał, a niektóre zostały jawnie oszukane.

W tym środowisku rozprzestrzeniła się mantra równie prosta, co niebezpieczna: żeby być innowacyjnym, projekt musiał „używać blockchaina".

Nie miało znaczenia, czy był potrzebny. Nie miało znaczenia, czy pasował do danego problemu. Nie miało znaczenia, czy istniały prostsze i bardziej efektywne alternatywy. Jeśli to słowo nie pojawiało się w pitch decku, projekt był skreślony.

Z czasem zaczęła kształtować się dojrzalsza świadomość. Problem nie leżał w samej technologii, lecz w bezkrytycznym sposobie jej stosowania. Właśnie wtedy DLT (Distributed Ledger Technology) zaczęły zyskiwać na popularności: rozwiązania często bardziej elastyczne, lepiej dopasowane do rzeczywistych potrzeb organizacyjnych, z łatwiejszymi do zarządzania kosztami, silniejszą ochroną prywatności i – przede wszystkim – stopniem decentralizacji, który można było łatwiej kontrolować. Historycznie rzecz biorąc, firmy to lubią.

I właśnie tutaj warto się zatrzymać.

Prawdziwy problem nie leży w technologii

Blockchain i DLT to narzędzia, środki do celu. Jak młotek czy wiertarka – mogą być niezwykle przydatne, gdy stosuje się je do właściwej pracy.

Chodzi nie o narzędzie, bez względu na to, jak bardzo jest zaawansowane czy modne. Chodzi o to, dlaczego się go używa.

W projekcie Blockchain for Healthcare to rozróżnienie ma znaczenie. Blockchain i DLT mogą być istotne, a czasem kluczowe, jednak bez wyraźnego spojrzenia na decentralizację ryzykują przekształcenie się w technologiczny szum. W tym kontekście decentralizacja nie jest sloganem. Jest kryterium analitycznym stosowanym do danych, procesów i modeli zarządzania, zwłaszcza w złożonych i wrażliwych dziedzinach, takich jak opieka zdrowotna.

Czym więc właściwie dziś rozumiemy decentralizację?

Idea starsza niż blockchain

Koncepcja decentralizacji nie zaczęła się od Bitcoina.

W latach 60. XX wieku, podczas zimnej wojny, Paul Baran badał sieci komunikacyjne z bardzo konkretnym celem: projektowania systemów, które mogłyby działać nawet po wyłączeniu krytycznego węzła. Z tych badań wyłoniło się rozróżnienie, które miało stać się fundamentalne: im bardziej kontrola jest skoncentrowana w kilku punktach, tym bardziej kruchy staje się system; im bardziej jest rozproszona, tym jest odporniejszy.

Wraz z uruchomieniem Bitcoina w 2009 roku ta intuicja dokonała konceptualnego skoku. Decentralizacja przestała być wyłącznie techniczną właściwością sieci i rozszerzyła się na wymiary ekonomiczne, finansowe, a nawet społeczno-polityczne – do tego stopnia, że ucieleśniła ideę wykroczenia poza centralną władzę. Zmieniła też swoją rolę: stała się celem i jednocześnie metodą jego osiągania.

To jest tło dla takich zjawisk jak DeFi (Decentralized Finance) i, stosunkowo niedawno, DeSci (Decentralized Science). Dziś to samo pytanie pojawia się w opiece zdrowotnej: czy naprawdę zmierzamy ku DeHealth, „zdecentralizowanej opiece zdrowotnej", czy wciąż jesteśmy w fazie eksploracji?

Paradoks kontroli

W zdecentralizowanym systemie kontrola nie jest skoncentrowana w rękach nielicznych. Jest współdzielona przez wielu uczestników. To sprawia, że systemy te są potężnymi silnikami innowacji, ponieważ trudniej jest chronić okopane interesy bez merytorycznego uzasadnienia.

Podobną dynamikę można zaobserwować w świecie open source, który jest często źle rozumiany. Open source nie oznacza darmowy. Oznacza czytelny i weryfikowalny przez każdego. Ta przejrzystość redystrybuuje kontrolę.

Tu leży paradoks: mamy tendencję do wartościowania tego, co możemy bezpośrednio kontrolować. Na zdecentralizowanych platformach wartość często rośnie, gdy wyłączna kontrola jest usuwana. To, czego nikt nie może zdominować, staje się bardziej solidne, bardziej niezawodne i z tego powodu – bardziej wartościowe.

To paradoks, z którym wciąż mamy trudności, żeby go zaakceptować.

Kiedy decentralizacja nie jest odpowiedzią

W tym miejscu konieczne jest jedno wyjaśnienie: decentralizacja nie zawsze jest rozwiązaniem. Traktowanie jej w ten sposób zamienia ją w ideologię, a nie pragmatyzm.

Istnieją konteksty, w których centralizacja działa lepiej. Dobrym przykładem są zamówienia publiczne: jeden zamawiający może negocjować lepsze warunki, standaryzować procesy i ograniczać marnotrawstwo.

Zatem prawdziwe pytanie nie brzmi: czy decentralizować, ale kiedy to robić. Sergio De Prisco, współzałożyciel Accademia Decentra, ujął to szczególnie trafnie, traktując decentralizację jako praktyczny wybór, który ma sens jedynie w określonych warunkach strukturalnych: wielu podmiotów należących do różnych organizacji, o potencjalnie rozbieżnych interesach, które muszą wymieniać wartość lub współdzielić krytyczne procesy, bez centralnego podmiotu zdolnego do zagwarantowania integralności.

Być może właśnie dlatego decentralizacja jest mniej źródłem, od którego wszystko się zaczyna, a bardziej horyzontem, ku któremu się zmierza: kierunkiem, a nie skrótem, który należy starannie oceniać w każdym przypadku z osobna.

👉 Jeśli wolisz wideo, ten sam tok rozumowania jest również krok po kroku omawiany na kanale YouTube Blockchain for Healthcare Global.

Decentralization: Beyond the Blockchain Hype zostało pierwotnie opublikowane w Coinmonks na Medium, gdzie ludzie kontynuują rozmowę, wyróżniając i odpowiadając na tę historię.